کارشناس HSE یکی از نیروهای مهم در پروژههای صنعتی، عمرانی، تولیدی، نفت و گاز، پتروشیمی و بسیاری از محیطهای کاری است. وظیفه او فقط کنترل استفاده از کلاه و تجهیزات ایمنی نیست؛ بلکه باید خطرات محیط کار را شناسایی کند، ریسکها را ارزیابی کند، برای پیشگیری از حوادث برنامه داشته باشد و موضوعات مرتبط با سلامت کارکنان و محیط زیست را نیز در نظر بگیرد.
اگر هدف شما ورود به این حوزه است، ابتدا باید با مفهومhse و اجزای اصلی آن یعنی Health،Safety و Environment آشنا شوید. سپس لازم است در کنار دانش نظری، مهارتهایی مانند ارزیابی ریسک، گزارشنویسی، بازرسی ایمنی و شناخت قوانین و الزامات محیط کار را یاد بگیرید. تبدیل شدن به کارشناس HSE بیشتر از آنکه به داشتن یک مدرک وابسته باشد، به ترکیبی از تحصیلات، آموزش تخصصی و تجربه عملی نیاز دارد.
کارشناس HSE دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟
HSE مخفف Health, Safety and Environment به معنای بهداشت، ایمنی و محیط زیست است. کارشناس این حوزه تلاش میکند فعالیتهای سازمان به شکلی انجام شوند که احتمال آسیب به کارکنان، تجهیزات، محیط کار و محیط زیست کاهش پیدا کند.
به همین دلیل کارشناس HSE ممکن است در طول یک روز از بخشهای مختلف یک کارخانه یا پروژه بازدید کند، خطرات را ثبت کند، درباره یک فعالیت پرریسک تصمیم بگیرد، گزارش حادثه تهیه کند یا برای کارکنان جلسه آموزشی برگزار کند.
این موقعیت شغلی ترکیبی از کار فنی، نظارتی، مستندسازی و ارتباط با افراد مختلف سازمان است.
چگونه کارشناس HSE شویم؟
برای ورود حرفهای به این شغل میتوان مسیر را در چند مرحله خلاصه کرد:
- آشنایی با اصول ایمنی، بهداشت حرفهای و محیط زیست
- تحصیل در رشته مرتبط یا کسب دانش تخصصی موردنیاز
- گذراندن دورههای کاربردی HSE
- یادگیری ارزیابی ریسک و شناسایی خطر
- آشنایی با قوانین و دستورالعملهای ایمنی
- کسب تجربه در پروژه یا محیط صنعتی
- تقویت مهارت گزارشنویسی و مستندسازی
- آشنایی با سیستمهای مدیریتی و استانداردهای مرتبط
نکته مهم این است که این مراحل الزاماً خطی نیستند. ممکن است فردی از طریق رشته دانشگاهی وارد این حوزه شود و فرد دیگری پس از فعالیت در یک صنعت، بهتدریج دانش HSE خود را توسعه دهد.
برای کارشناس HSE شدن چه رشتهای باید بخوانیم؟
یکی از پرسشهای پرتکرار درباره این شغل، رشته تحصیلی مناسب برای ورود به حوزه HSE است.
در بازار کار معمولاً فارغالتحصیلان رشتههایی مانند HSE، مهندسی بهداشت حرفهای و ایمنی کار، ایمنی صنعتی و برخی رشتههای فنی و مهندسی مرتبط شانس بیشتری برای فعالیت مستقیم در این حوزه دارند.
با این حال شرایط استخدام در همه شرکتها یکسان نیست. در برخی پروژههای تخصصی، افرادی از رشتههایی مانند مهندسی صنایع، معدن، عمران یا رشتههای مرتبط نیز در صورت داشتن سابقه و دانش ایمنی میتوانند در موقعیتهای مرتبط با HSE فعالیت کنند.
بنابراین هنگام انتخاب مسیر تحصیلی بهتر است علاوه بر نام رشته، به صنعتی که قصد فعالیت در آن را دارید نیز توجه کنید.
وظایف کارشناس HSE چیست؟
شرح وظایف دقیق به نوع سازمان و سطح ریسک فعالیت آن بستگی دارد. مسئولیت یک کارشناس HSE در یک دفتر اداری با یک پروژه ساختمانی، معدن یا پالایشگاه یکسان نیست. با این حال تعدادی از وظایف در بسیاری از موقعیتهای شغلی مشترک هستند:
- شناسایی خطرات محیط کار
- ارزیابی و کنترل ریسکها
- انجام بازرسیهای دورهای ایمنی
- ثبت و پیگیری عدم انطباقها
- تهیه گزارشهای HSE
- مشارکت در تحلیل حوادث و شبهحوادث
- آموزش نکات ایمنی به کارکنان
- نظارت بر استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی
- کنترل شرایط فعالیتهای پرریسک
- آشنایی با الزامات قانونی حوزه ایمنی و بهداشت کار
- مشارکت در تهیه برنامهها و دستورالعملهای HSE
- پیگیری اقدامات اصلاحی پس از شناسایی خطرات
در بعضی پروژهها برگزاری جلسات کوتاه ایمنی یا Toolbox Meeting نیز بخشی از وظایف کارشناس HSE است.
ارزیابی ریسک: یکی از مهمترین مهارتهای کارشناس HSE
اگر آگهیهای استخدام این حوزه را مرور کنید، «شناسایی خطر و ارزیابی ریسک» یکی از عبارتهایی است که بارها دیده میشود.
کارشناس HSE باید بتواند قبل از وقوع حادثه تشخیص دهد یک فعالیت چه خطراتی دارد و احتمال و شدت پیامدهای آن چقدر است. سپس باید راهکارهایی برای حذف خطر یا کاهش سطح ریسک ارائه کند.
برای مثال کار در ارتفاع، عملیات جوشکاری، فعالیت با تجهیزات برقی، جابهجایی بار، حفاری یا ورود به فضای بسته هر کدام ریسکهای خاص خود را دارند.
توانایی تحلیل چنین فعالیتهایی یکی از تفاوتهای مهم میان فردی است که صرفاً دوره HSE گذرانده و فردی که میتواند در محیط واقعی بهعنوان کارشناس فعالیت کند.
چه دورههایی برای کارشناس HSE مفید هستند؟
یک دوره واحد نمیتواند تمام مهارتهای لازم برای این شغل را ایجاد کند. انتخاب آموزشها باید متناسب با حوزه فعالیت فرد انجام شود. از جمله موضوعات کاربردی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اصول و مبانی HSE
- شناسایی خطر و ارزیابی ریسک
- ایمنی کار در ارتفاع
- ایمنی برق
- ایمنی حریق و آتشنشانی
- کمکهای اولیه
- ایمنی تجهیزات و ماشینآلات
- ایمنی عملیات باربرداری
- سیستم مجوز انجام کار یا Permit to Work
- بررسی و تحلیل حوادث
- اصول گزارشنویسی HSE
- آشنایی با ISO 45001 و ISO 14001
کسی که قصد فعالیت در پروژههای عمرانی دارد طبیعتاً باید روی موضوعاتی مانند کار در ارتفاع، داربست، حفاری و ماشینآلات تمرکز بیشتری داشته باشد؛ در حالی که نیازهای یک نیروی HSE در صنایع نفت و گاز میتواند متفاوت باشد.
مدرک HSE برای استخدام کافی است؟
داشتن گواهی دوره آموزشی میتواند نشان دهد فرد با برخی مفاهیم این حوزه آشنا شده است، اما بهتنهایی تضمینکننده توانایی فعالیت بهعنوان کارشناس HSE نیست.
کارفرما معمولاً مجموعهای از عوامل را بررسی میکند؛ تحصیلات مرتبط، سابقه کار، شناخت قوانین، توانایی ارزیابی ریسک، گزارشنویسی، مهارت ارتباطی و آشنایی با محیط پروژه همگی میتوانند در استخدام مؤثر باشند.
همچنین باید میان «مدرک آموزشی HSE برای افراد» و گواهینامههای سیستم مدیریت HSE برای سازمانها تفاوت قائل شد. این دو هدف و کاربرد یکسانی ندارند.
مهارت گزارشنویسی را دستکم نگیرید
بخش مهمی از کار HSE باید قابل ثبت و پیگیری باشد.
فرض کنید کارشناس هنگام بازدید متوجه یک شرایط ناایمن شده است. صرفاً مشاهده خطر کافی نیست؛ باید بتواند موضوع را بهدرستی ثبت کند، شدت آن را توضیح دهد، اقدام اصلاحی پیشنهاد کند و اجرای آن را پیگیری کند.
به همین دلیل توانایی تهیه گزارشهای روشن، ثبت سوابق، کار با فرمها و حتی تسلط مناسب به نرمافزارهایی مانند Excel میتواند در محیط کاری کاربرد زیادی داشته باشد.
در پروژههای بزرگ، کیفیت مستندات گاهی بهاندازه حضور فیزیکی کارشناس در محیط کار اهمیت دارد.
مهارت ارتباطی برای یک کارشناس HSE ضروری است
کار HSE فقط با فرم و دستورالعمل پیش نمیرود. کارشناس باید بتواند با کارگران، سرپرستان، مدیران، پیمانکاران و سایر واحدهای سازمان ارتباط برقرار کند.
ممکن است لازم باشد یک فعالیت ناایمن متوقف شود یا فردی متقاعد شود روش انجام کار خود را تغییر دهد. برخورد نامناسب میتواند باعث مقاومت کارکنان در برابر الزامات ایمنی شود.
یک کارشناس حرفهای باید بتواند خطر را به زبان قابلفهم توضیح دهد و در عین حفظ الزامات ایمنی، ارتباط مناسبی با تیم اجرایی داشته باشد.
سابقه کار HSE را چگونه به دست آوریم؟
یکی از چالشهای افراد تازهکار این است که بسیاری از موقعیتهای شغلی سابقه مرتبط درخواست میکنند، در حالی که برای کسب سابقه نیز باید ابتدا وارد محیط کار شد.
کارآموزی، حضور در پروژههای کوچکتر، همکاری در واحدهای ایمنی، دستیاری نیروهای باتجربه و شرکت در بازدیدهای واقعی میتواند به ایجاد تجربه اولیه کمک کند.
برای شروع بهتر است فقط به دنبال عنوان «کارشناس ارشد HSE» نباشید. موقعیتهایی مانند کارآموز HSE، دستیار ایمنی، ناظر ایمنی یا فرصتهای سطح ورودی نیز میتوانند نقطه شروع مناسبی باشند.
تجربه حضور در محیط واقعی کمک میکند مفاهیمی که در دورهها آموخته شدهاند از حالت تئوری خارج شوند.
بازار کار کارشناس HSE چگونه است؟
نیاز به نیروهای HSE بیشتر در محیطهایی دیده میشود که فعالیتهای آنها با ریسکهای ایمنی، بهداشتی یا زیستمحیطی همراه است.
پروژههای ساختمانی و عمرانی، کارخانهها، معادن، صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، نیروگاهها، شرکتهای پیمانکاری، انبارها و صنایع تولیدی از جمله محیطهایی هستند که میتوانند به نیروهای این حوزه نیاز داشته باشند.
در آگهیهای استخدام نیز عناوین متفاوتی دیده میشود؛ از کارشناس HSE و مسئول HSE گرفته تا Safety Officer، ناظر ایمنی و کارشناس ایمنی پروژه.
بنابراین هنگام جستوجوی موقعیت شغلی بهتر است تنها یک عنوان را جستوجو نکنید.
حقوق کارشناس HSE به چه عواملی بستگی دارد؟
نمیتوان یک رقم ثابت را بهعنوان درآمد تمام کارشناسان HSE در نظر گرفت. در آگهیهای استخدام رقمی بین 50 تا 150 میلیون هم برای این پوزیشن شغلی دیده میشود.
سابقه کار، میزان تخصص، صنعت محل فعالیت، نوع پروژه، محل خدمت، شیفت کاری، سطح مسئولیت و شرایط اقماری بودن پروژه میتوانند روی دریافتی تأثیر قابلتوجهی داشته باشند.
برای مثال شرایط کاری نیروی HSE در یک مجموعه کمریسک با مسئول ایمنی یک پروژه نفتی، معدنی یا عملیات صنعتی پرریسک قابل مقایسه نیست.
به همین دلیل هنگام مقایسه حقوق موقعیتهای HSE بهتر است تنها رقم دریافتی بررسی نشود و عواملی مانند ساعت کار، نوع قرارداد، بیمه، اسکان، شرایط شیفت و مسئولیتهای شغلی نیز در نظر گرفته شوند.
آیا بدون رشته دانشگاهی HSE میتوان وارد این کار شد؟
پاسخ به این پرسش به موقعیت شغلی و الزامات کارفرما بستگی دارد.
برای بعضی فرصتها، داشتن مدرک دانشگاهی مشخص در رشته HSE، ایمنی صنعتی یا بهداشت حرفهای جزو شرایط استخدام است. در برخی موقعیتها نیز افراد دارای تحصیلات فنی مرتبط و سابقه مناسب در حوزه ایمنی امکان ورود دارند.
بنابراین گذراندن یک دوره کوتاه HSE نباید به این معنا تلقی شود که فرد بدون توجه به شرایط احراز میتواند برای تمام موقعیتهای کارشناسی اقدام کند.
بهترین راه، بررسی آگهیهای واقعی حوزهای است که قصد ورود به آن را دارید و سپس تنظیم مسیر آموزشی بر اساس مهارتهایی که کارفرمایان واقعاً درخواست میکنند.
برای استخدام HSE چه چیزهایی در رزومه بنویسیم؟
رزومه HSE بهتر است مهارتهای عملی را شفاف نشان دهد.
اگر تجربه ارزیابی ریسک، بازرسی ایمنی، تهیه HSE Plan، برگزاری جلسات آموزشی، گزارش حادثه، کار با Permit to Work یا آشنایی با استانداردهای مدیریتی دارید، بهتر است این موارد را مشخص ذکر کنید.
نوشتن عبارت کلی «آشنایی با HSE» اطلاعات زیادی به کارفرما نمیدهد. رزومه باید نشان دهد دقیقاً چه کاری انجام دادهاید و در چه محیطی تجربه داشتهاید.
ذکر دورههای مرتبط نیز مفید است، اما بهتر است تمرکز رزومه تنها روی فهرست مدارک آموزشی نباشد.
مسیر حرفهای شدن در HSE
تبدیل شدن به کارشناس HSE نقطه پایان مسیر نیست. با افزایش تجربه، فرد میتواند در حوزههای تخصصیتری مانند مدیریت HSE پروژه، ممیزی، ارزیابی ریسک، سیستمهای مدیریت ایمنی یا آموزش فعالیت کند.
مطالعه مستمر قوانین و دستورالعملها، یادگیری استانداردهای مرتبط و تحلیل حوادث واقعی نیز نقش مهمی در توسعه حرفهای دارد.
کارشناس HSE با محیطی سروکار دارد که شرایط آن دائماً تغییر میکند؛ به همین دلیل بهروز نگه داشتن دانش بخشی از خود شغل محسوب میشود.
جمعبندی
برای پاسخ به این پرسش که چگونه کارشناس HSE شویم، نمیتوان فقط یک دوره یا مدرک را پیشنهاد کرد. مسیر مناسب ترکیبی از دانش تخصصی، آموزش، تجربه عملی و توسعه مهارتهای فردی است.
آشنایی با سه حوزه ایمنی، بهداشت و محیط زیست پایه شروع کار است؛ اما برای ورود جدی به بازار باید مهارتهایی مانند شناسایی خطر، ارزیابی ریسک، گزارشنویسی، بازرسی، شناخت قوانین و ارتباط مؤثر با کارکنان را نیز تقویت کرد.
افرادی که از همان ابتدا مسیر خود را براساس نیاز واقعی بازار کار تنظیم میکنند و در کنار آموزش نظری به دنبال تجربه عملی هستند، آمادگی بیشتری برای پذیرش مسئولیتهای واقعی یک کارشناس HSE خواهند داشت.
